Waarom komt een partij haar beloftes niet altijd na?

Een partij beslist bijna nooit alleen

Een verkiezingsprogramma laat zien wat een partij wil. Maar tussen een belofte en een nieuwe regel zitten veel stappen. Bij elke stap kan een belofte veranderen of sneuvelen. Hieronder staan de redenen die Beloftewijzer gebruikt, elk met een voorbeeld.

Afspraken in de formatie

Na de verkiezingen van 2025 heeft geen partij alleen een meerderheid. In de formatie moeten partijen samen keuzes maken. Wat in het coalitieakkoord komt, is vaak anders dan wat in de programma’s stond.

Voorbeeld. Het CDA schreef in zijn programma van 2025: “Daarom bouwen we de hypotheekrenteaftrek geleidelijk af.” In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA staat: “blijft de fiscale behandeling van de eigen woning ongewijzigd.”

De Eerste Kamer

Een kabinet heeft ook een meerderheid in de Eerste Kamer nodig. Zegt die Kamer nee, dan gaat een wet niet door.

Voorbeeld. D66 wilde een burgemeester die je zelf kiest. Daarvoor moest de Grondwet veranderen. Dat kon alleen met twee derde van de stemmen. Op 22 maart 2005 haalde het voorstel die meerderheid niet in de Eerste Kamer. Minister Thom de Graaf van D66 trad een dag later af.

De rechter en de Raad van State

Een rechter kan zeggen dat een regel niet past bij de wet of bij Europese regels. Daarna kan de overheid een plan soms niet uitvoeren.

Voorbeeld. Op 29 mei 2019 deed de Raad van State als rechter uitspraak over de stikstofregels. Het kabinet schreef daarna dat “de tot op heden gevolgde aanpak niet houdbaar is”. Vergunningen voor activiteiten die stikstof uitstoten, werden moeilijk. Volgens het kabinet kwam ook de aanpak van het woningtekort in gevaar.

Europese regels

Nederland is lid van de Europese Unie. Europese regels gelden ook hier. Een land kan die regels niet alleen veranderen.

Voorbeeld. Het kabinet-Schoof wilde dat Nederland niet meer mee hoefde te doen met de Europese asielregels. Minister Faber schreef dat op 18 september 2024 aan de Europese Commissie. Zo’n uitzondering kan volgens de brief alleen “in geval van verdragswijziging”. Dan moeten de Europese verdragen dus eerst veranderen.

Geld

Een plan kost geld. Dat geld moet op de begroting staan. Is er geen geld, dan gaat een plan vaak niet door.

Voorbeeld. SP-Kamerlid Jimmy Dijk vroeg in juni 2026 met een motie om de kostendelersnorm af te schaffen. Door die regel krijg je minder bijstand als je met andere volwassenen van 27 jaar of ouder samenwoont (met uitzonderingen, bijvoorbeeld mantelzorg). De Kamer nam de motie niet aan. Het kabinet schreef in oktober 2026 dat afschaffen ongeveer € 500 miljoen per jaar kost. “Hiervoor zijn geen middelen gereserveerd.” Het kabinet noemde ook andere redenen om de regel te houden.

De uitvoering

Gemeenten, de Belastingdienst en andere instanties moeten een nieuwe regel uitvoeren. Lukt dat niet op tijd, dan komt een plan later.

Voorbeeld. Een nieuwe wet moet de belasting op spaargeld en beleggingen veranderen. Die belasting heet box 3. De wet zou op 1 januari 2027 ingaan. In december 2024 schreef de staatssecretaris dat dit niet lukt. De Belastingdienst moest eerst fouten uit het verleden herstellen en zijn computersystemen vernieuwen. Het kabinet wil de wet nu op 1 januari 2028 laten ingaan.

Wat betekent dit voor beloftes?

Wijkt de uitvoering af van het programma? Dan zet Beloftewijzer erbij waarom. We kiezen één reden: formatie, Eerste Kamer, rechter, Europa, geld, uitvoering of onbekend. Bij die reden staat een bron. Een reden is geen excuus. De reden verandert de status niet. We beoordelen een belofte altijd tegen het verkiezingsprogramma, voor elke partij op dezelfde manier.