Hoe worden de stemmen geteld en gecontroleerd?

Stap 1: het stembureau telt

Om 21.00 uur sluit het stembureau. Dan begint het tellen, met de hand en op papier.

Eerst tellen de leden hoeveel mensen hebben gestemd. Dat doen ze met de ingeleverde stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen. Daarna gaat de stembus open. De leden leggen de stembiljetten per partij bij elkaar en tellen ze.

Het stembureau beslist zelf of een stem geldig is. Twijfelt het stembureau? Dan zegt de voorzitter dat hardop. Wie dat wil, mag het stembiljet zien (artikel N 8 van de Kieswet).

Alles komt in een verslag: het proces-verbaal. Daarin staan de aantallen stemmen. Ook staat erin of het aantal stembiljetten afwijkt van het aantal kiezers. Alle aanwezige leden tekenen het proces-verbaal (artikel N 10).

Stap 2: de gemeente telt na

Elke gemeente heeft bij elke verkiezing een gemeentelijk stembureau (artikel E 7). Dat houdt de dag na de verkiezing een openbare zitting (artikel Na 1).

Een gemeente mag kiezen hoe ze telt (artikel N 1). Bij een centrale telling tellen de stembureaus ’s avonds alleen per partij. De volgende dag telt het gemeentelijk stembureau de stemmen per kandidaat. Bij een decentrale telling telt het stembureau alles zelf. Het gemeentelijk stembureau controleert dan de processen-verbaal.

Ziet het gemeentelijk stembureau een fout? Of een verschil dat niet is uitgelegd? Dan telt het opnieuw (artikel Na 12). De verbeterde getallen komen in een bijlage bij het proces-verbaal: het corrigendum (artikel Na 14).

Daarna telt de gemeente alle stembureaus bij elkaar op. Dat gebeurt met software van de Kiesraad. Twee mensen voeren de getallen apart van elkaar in (artikel Na 26a).

Stap 3: hoofdstembureau en centraal stembureau

Bij de verkiezing van de Tweede Kamer telt een hoofdstembureau de uitslagen van een kieskring op. Bij de Provinciale Staten hebben alleen provincies met meer kieskringen een hoofdstembureau (artikel E 11). Volgens de Kiesraad zijn dat Gelderland, Limburg, Noord-Brabant, Noord-Holland en Zuid-Holland.

Ten slotte controleert het centraal stembureau de processen-verbaal van alle gemeenten (artikel P 1d). Het stelt de uitslag vast in een openbare zitting. Dat gebeurt niet eerder dan op de achtste dag na de verkiezing (artikel P 20). Voor de Tweede Kamer is de Kiesraad het centraal stembureau. Bij de Provinciale Staten heeft elke provincie een eigen centraal stembureau (artikel E 17).

Iedereen mag kijken

Zolang het stembureau zitting houdt, mag iedereen in het stemlokaal zijn. Dat geldt ook tijdens het tellen. Je mag de orde niet verstoren (artikel J 35). Je mag wel hardop bezwaar maken. Het stembureau schrijft dat op in het proces-verbaal.

De burgemeester zet de processen-verbaal van alle stembureaus op internet (artikel Na 33). Zo kan iedereen de telling narekenen. Volgens de Kiesraad mag je het proces-verbaal in het stemlokaal ook fotograferen, zonder de handtekeningen.

Een voorbeeld

Bij de Tweede Kamerverkiezing van 29 oktober 2025 brachten 10.640.324 mensen hun stem uit. De Kiesraad stelde de uitslag vast op 7 november 2025.

In het proces-verbaal van de Kiesraad staan ook de verschillen. In alle stembureaus samen telden de leden 2.474 stembiljetten meer dan er kiezers waren. Op andere plekken telden ze samen 5.292 stembiljetten minder dan kiezers. Stembureaus schreven 466 keer op dat een kiezer zijn stembiljet niet had ingeleverd.

Wat betekent dit voor beloftes?

Beloftewijzer volgt wat partijen beloven. Hoeveel invloed een partij daarna heeft, hangt af van haar zetels. Die zetels komen uit deze telling. Omdat de processen-verbaal openbaar zijn, kan iedereen de uitslag narekenen.